## PAGE 96 ဝါ=ဖြစ်ပြီးအကုသိုလ်နှင့် အလားတူဖြစ်ကုန်သော၊ ဝါ=အကြောင်းညီညွတ်ခဲ့သော် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ကုန်သော၊ ပါပကာနံ=ကုန်သော၊ အကုသလာနံ=ကုန်သော၊ ဓမ္မာနံ=(အနုသယကိလေသာ) တရားတို့ကို၊ ပဟာနာယ=ပယ်ခြင်းငှာ၊ ဆန္ဒ=ကို၊ စေ ဇနေတိ=အံ့။ ပ။ အနုပ္ပန္နာနံ=မဖြစ်သေးကုန်သော၊ ကုသလာနံ=ကုသိုလ် ဖြစ်ကုန်သော၊ ဝါ=လိမ်မာကျွမ်းကျင် သိမြင်သူဖြစ်ကြောင်း ဉာဏ်ပညာကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော၊ ဓမ္မာနံ=(အလောဘစသော) တရားတို့၏၊ ဥပ္ပါဒါယ=ဖြစ်ခြင်းငှာ။ ပ။ ဥပ္ပန္နာနံ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော။ ကုသလာနံ=ကုန်သော၊ ဓမ္မာနံ=တို၏၊ ကိလေသာ=သမထ ဝိပဿနာတို့ဖြင့် မပယ်ခွာရသေးသောကြောင့် အကြောင်း ညီညွတ်လျှင်ဖြစ်လာနိုင်သော အနုသယကိလေသာ။ (၄) အသမုပ္ပါတိတုပ္ပ ကိလေသာ=မဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသောကြောင့် အကြောင်းညီညွတ်လျှင် ဖြစ်လာနိုင်သော အနုသယကိလေသာဟူ၍ လေးမျိုးရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးကို “ဥပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ”အရ ယူရ၏။ ထိုလေးမျိုးကိုသာ ပယ်သတ်၍ ဖြစ်နိုင်စကောင်း၏။ အခြားသော အတိတ် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန်ကိလေသာတို့ကိုကား ပယ်သတ်၍ မဖြစ်နိုင်။ ထိုကြောင့် ဥပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ၌ –ဥပ္ပန္နာနံ=ဖြစ်ပြီးကုန်သော”ဟု အနက်ပေးရ သော်လည်း တကယ်ဖြစ်ပြီးအကုသိုလ်ကို မယူရ၊ တကယ်ဖြစ်ပြီး အကုသိုလ်နှင့် အလားတူဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ထိုအနုသယကိလေသာကိုသာ ယူရသည်၊ အနုပ္ပန္နောတိ အဝတ္တဗ္ဗတံ အာပန္နာနန္တိ ဘူမိလဒ္ဓါရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတာဝိဋ္ဌိတာ သမုဂ္ဃါတိတုပ္ပန္နာနံ။ ဝိဘင်းမှုလဋီကာ(၁၆၂)။ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာနန္တိ သဒိသဝေါဟာရေန ဝုတ္တံ။ ဘဝတိ ဟိ ဟံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရော၊ ယထာ “သာ ဧဝ တိတ္ထိရိ၊ တာနိ ဝေ သြသဓာနီ”တိ။ ဒီ၊ မဟာဝဂ္ဂဋီကာ (၃၄၆) ၁။ ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ။ ။သမ္မပ္ပဓာန်တရား မှန်သမျှ ကုသိုလ်တရားချည်းဖြစ်၏။ ဤသုတ်ပါဠိတော်၌ လောကီလောကုတ္တရာနှစ်ဖြာ ရောနှောသော သမ္မပ္ပဓာန်တို့ကို ဟောတော်မူသည်ဟု အဋ္ဌကထာမိန့်ဆို၏။ ထို့အပြင် ဤသုတ်နှင့် ပါဠိစာသွားတူသော သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်းပါဠိတော်၌မူ သုတ္တန္တဘာဇနီယအပိုင်း၌ လောကီလောကုတ္တရာ နှစ်ဖြာရောနှောသော သမ္မပ္ပဓာန် တို့ကို ဟောတော်မှု၍ အဘိဓမ္မဘာဇနီယနှင့် ပဉ္စာပုစ္ဆကအပိုင်းတို့၌ကား လောကုတ္တရာသမ္မပ္ပဓာန်ချည်းသာ ဟောတော်မူသည်ဟု သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်း အဋ္ဌကထာ (၂၈၈၊ ၂၈၉)မိန့်၏။ ဤစာသွားမျိုးဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးလုံးပင် တရားကိုယ်အရကောက်အတူတူချည်းဖြစ်၏။ သို့သော် ဥပ္ပန္နကုသိုလ်တရားတို့၏ ဗြိတိ, အသမ္မောသ, ဘိယျောဘာဝ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော စတုတ္ထသမ္မပ္ပဓာန်၌ကား စိတ္တက္ခဏတချက်မျှဖြင့် ပြီးစီး ## PAGE 97 ဗြိတိယာ=တည်တံ့ခြင်းငှာ၊ အသမ္မောသာယ=မပျောက်ပျက်ခြင်းငှာ၊ ဘိယျော ဘာဝါယ ထပ်တလဲလဲတိုး၍ ဖြစ်ခြင်းငှာ၊ ဝေပုလ္လာယ=ပြန် ပွားသည်အဖြစ်ငှား ဘာဝနာယ=တိုးပွားခြင်းငှာ၊ ပါရိပူရိယာ=ပြည့်စုံခြင်းငှာ၊ တနည်း-ဘာဝနာယ ဈာန်စသော ဘာဝနာအနေအားဖြင့်၊ ပါရိပူရိယာ = တိုးပွားပြည့်စုံခြင်းငှာ။ ဘာဝနာယ ပရိပူရဏတ္ထန္တိ ဈာနာဒိဘာဝနာပရိဗြူဟနတ္ထံ။ ဒီ၊ မဟာဝဂ္ဂဋီကာ၊ ၃၄၆]။ ပ။ = • ၃၉၈၊ ၄၀၁။ ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ=ဆန္ဒဟူသော အကြီးအကဲရှိသော . သမာဓိနှင့်လည်းကောင်း, သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယ ဟူသော လွန်ကဲစွာ အားထုတ်တတ်သော တရားတို ့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသော၊ ဣဒ္ဓိပါဒံ=(ကုသိုလ် နာမ်ခန္ဓာတရားလေးပါးတည်းဟူသော) ဣဒ္ဓိပါဒ်တရားကို၊ ဝါ=ပြီးစီးထမြောက်သော ကုသိုလ်တရားအစုကို၊ စေ ဘာဝေတိ-အကယ်၍ သွားသော မဂ်ကုသိုလ်ကိုယူရခြင်းသည် စဉ်းစားဉာဏ်ထုတ်စရာ အချက်တချက် ဖြစ်လာ၏။ ထိုကြောင့်- သင်္ဂြိုဟ်သမုစ္စည်းပိုင်း၌ တချို့ ဆရာတော်တို့သည် “မဂ်တခုဖြစ်ပြီး လျှင် ထိုမဂ်ကိုထပ်၍ တိုးပွားစေဖွယ်မရှိသောကြောင့်”ဟု အကြောင်းပြကာ ဥပ္ပန္န ကုသလအရ လောကီကုသိုလ်ကိုသာယူ၍ မဂ်ကုသိုလ်ကိုမယူဘဲချန်ထား ကြ၏။ ထိုသို့ချန်ထားခြင်းသည် “အထ မဂ္ဂက္ခဏေ ကထံ အနုပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပာဒါယ။ ပ၊ ယာ စဿ ပဝတ္တိ၊ အယမေဝ ဌိတိ နာမ”ဟူသော အဋ္ဌကထာ (၃၈၆-၇)နှင့် ဆန့်ကျင်သည်သာမက ရှေးသမ္မပ္ပဓာန်သုံးပါး၌ မဂ်ကုသိုလ်ကို ယူခဲ့ပါလျက် စတုတ္ထသမ္မပ္ပဓာန်ကျမှ ချန်ထားခြင်းကြောင့် သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်း ပါဠိတော်နှင့်လည်းမညီညွတ်ပါ။ ဥပ္ပန္နကုသလပုဒ်အရ မဂ်ကုသိုလ်ကိုယူခိုက်၌ “ဥပ္ပန္န = ဖြစ်ပြီး”ဟု အတိတ်အနက် မသုံးဘဲ ဖြစ်ဆဲဟူသော ပစ္စုပ္ပန်အနက်ကို သုံးသင့်၏။ မဂ်စိတ်သည် တကြိမ်သာ ဖြစ်ရိုးရှိသောကြောင့် ဖြစ်ပြီးသော မဂ်တရားတမျိုးတည်းကိုပင် ထပ်တလဲလဲ တိုးပွားဖြစ်လာစေသည်ဟုလည်း အဓိပ္ပါယ်မယူရ၊ မဂ်ဖြစ်နေသမျှကာလပတ်လုံး မဂ်ခဏ၌ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးနှင့်တကွ ယှဉ်ဘက်စိတ်စေတသိတ်များ မယုတ်လျော့ဘဲခိုင်မြဲတည်တံ့ခြင်း တိုးတက် ပွားများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကိုပင် “ဋ္ဌိတိ ဘိယျောဘာဝ ဝေပုလ္လ”ဟုယူသင့်၏။ ၁။ ဆန္ဒသမာဓိ, ဝီရိယသမာဓိစသည်။ ။ ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိ သမာဓိ(ဆန္ဒဟူသော အကြီးအကဲရှိသော သမာဓိ)ဟု ဝိဘင်းမူလဋီကာ (၁၆၆)၌ အဓိပတိပုဒ်ကျေသော သမာသ်ဝိဂြိုဟ်ပြု၏။ ဆန္ဒရှိလျှင် ဤသမာဓိကို အဘယ်မှာ မရဘဲရှိပါမည်နည်းဟု ဆန္ဒလွန်ကဲစွာဖြင့် (ဆန္ဒကို အကြီးအကဲ အဓိပတိအရာ၌ထား၍) ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ရရှိသော သမာဓိကို ဆ ## PAGE 98 ဖြစ်ပွားစေအံ့။ ပ။ ဝီရိယသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ = ဝီရိယဟူသော အကြီးအကဲရှိသော သမာဓိနှင့်လည်းကောင်း, သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဟူသော လွန်ကဲစွာ အားထုတ်တတ်သော တရားတို့ နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသော၊ ဣဒ္ဓိပါဒံ=ကို၊ စေ ဘာဝေတိ=အံ့။ ။ စိတ္တသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ=စိတ်ဟူသော အကြီးအကဲရှိသော သမာဓိနှင့်လည်းကောင်း, သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဟူသော လွန်ကဲစွာ ဆန္ဒသမာဓိဟု ခေါ်၏။ ထို့အတူ ဝီရိယ၊ စိတ္တ၊ ဝီမံသာတို့တွင် တပါးပါး လွန်ကဲစွာဖြင့် အားထုတ်၍ရရှိသော သမာဓိကို ဝီရိယသမာဓိ၊ စိတ္တသမာဓိ၊ ဝီမံသာသမာဓိဟုခေါ်၏။ ဤသို့အားဖြင့် ဆန္ဒစသောလေးပါးတို့သည် သမာဓိ ကို မရမီကပင် သမာဓိ၏ အကြီးအကဲ အဓိပတိပစ္စည်းများဖြစ်ကြသောကြောင့် သမာဓိကိုရသောအခါ၌လည်း သမာဓိ၏ အကြီးအကဲ သဟဇာတာဓိပတိ ပစ္စည်းများဖြစ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုလေးပါးတို့သည် သမာဓိ၏ ဝိသေသန သက်သက်မျှသာမဟုတ်ဘဲ သရုပ်တရားကိုယ် တပါးစီ တပါးစီ အနေဖြင့် သီးခြားပါဝင်လျက် (၁)ဆန္ဒ (၂)သမာဓိ (၃)ပဓာနသင်္ခါရဟု တရားသုံးပါး၊ ထို့အတူ (၁)ဝီရိယ (၂)သမာဓိ (၃)ပဓာနသင်္ခါရ ဤသို့စသည်ဖြင့် တရားသုံးပါးစီ သုံးပါးစီဖြစ်၏။ ပဓာနသင်္ခါရပုဒ်၏ ဝစနတ္ထ။ ။ သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယလေးပါးကို ပဓာန သင်္ခါရဟုခေါ်၏။ ပဓာန=သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယလေးပါးဟူသော+သင်္ခါရ=လွန်ကဲစွာ အားထုတ်တတ်သောတရား။ ပဓာနဘူတာ (ဝီရိယဘူတာ) သင်္ခါရာ ပဓာန သင်္ခါရာ။ သင်္ခါရဟူသောပုဒ်အရ သင်္ခတသင်္ခါရ အဘိသင်္ခတသင်္ခါရ စသည် တို့ကို မယူရတော့ပဲ (ပဓာနသဒ္ဒါပါနေသောကြောင့်) သမ္မပ္ပဓာန်ဝိရိယဟူသော သင်္ခါရကိုသာ ယူရ၏။ (တနည်း) တံတံ ဝိသေသံ သင်္ခရောတီတိ သင်္ခါရော ဟူသော ဝစနတ္ထအရ ထိုထိုကိစ္စအထူးကို ပြုတတ်သော ဝီရိယဟူသမျှကို သင်္ခါရဟု ဆို၏။ သို့သော် ဤ၌ ပဓာနသဒ္ဒါကြောင့် ဝီရိယအားလုံးကိုမယူဘဲ သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယကိုသာ ယူရသည်။ ပဓာနဘူတာ (သေဋ္ဌဘူတာ) သင်္ခါရာ ပဓာန သင်္ခါရာ = မြတ်သည်ဖြစ်၍ ထိုထိုကိစ္စအထူးကို အားထုတ်တတ်သော သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယများ။ ဣဒ္ဓိပါဒပုဒ်၏ဝစနတ္ထ။ ။ ဤနေရာ၌ ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်းပါဠိတော်အတိုင်း ထိုဆန္ဒ၊ သမာဓိ၊ ပဓာနသင်္ခါရဟူသော တရားသုံးပါး(ထို့အတူ ဝီရိယ၊ သမာဓိ၊ ပဓာနသင်္ခါရ စသည်ဖြင့် သုံးပါး သုံးပါးစီသောတရား)တို့နှင့် ပြည့်စုံ သော ကုသိုလ်နာမက္ခန္ဓာလေးပါးကို ဣဒ္ဓိပါဒ်ဟုခေါ်၏။ ဣဇ္ဈတိ သမိဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓိ၊ ဣဒ္ဓိ ဧဝ ပါဒေါ ကောဋ္ဌာသော ဣဒ္ဓိပါဒေါ=ပြီးစီးထမြောက်သော ဆန္ဒစသော ကုသိုလ်နာမ်ခန္ဓာလေးပါး အဖို့အစု။