## PAGE 184 ဟံသာဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ သထုံပြည် သာသနာ ပထမ အောက်မြန်မာနိုင်ငံ ရှေးဦးသာသနာနှင့်စပ်၍ အနည်းငယ် ပြဆိုဦးအံ့။ ဟံသာဝတီ (ဥဿာ၊ပဲခူး)နေပြည်တော်သည်ပင် နှစ်ပေါင်း တထောင်ခန့် (၉၃၂-နှစ်)ကြာညောင်းခဲ့၏။ မြန်မာ ၁၈၇-ခုနှစ်၊ ၁၇-ဆက်၊ မင်းမဲ့ ၃၁၂-နှစ်နှင့် ဒုတိယ ဗညားဦးမှ ၂ဂ-ဆက်၊ စုစုပေါင်း မင်းပေါင်း ၄ ၅-ဆက် စိုးစံ၍ အားပေးခဲ့ကြလေသည်။ သမလ မင်းမှစ၍ ဗြမိုင်းဓိရာဇာထိ ဒုတိယ ထေရဝါဒ သာသနာကို သုဓမ္မပုရခေါ် သထုံပြည် သီရိမာသောကမင်းလက်ထက် သာသနာတော် နှစ် ၂ ၃ ၆-ခုနှစ်အရောက် ဘုရားရှင်၏ သွားတော်ဓာတ်ကို ဌပနာ၍ ရွှေမော်ဓော စေတီကို တည်ထားကြောင်း ဓမ္မစေတီမင်းလက်ထက်ရေး ကျောက်စာ၌ ဖော်ပြ ပါရှိ၏။ တပုဿ, ဘလ္လိကတို့၏လက်ထက်ကပင် ဆံတော်ဓာတ်ကိုဌပနာ၍ တည် ထားကြောင်း သမိုင်းဟောင်းများက ဆိုလေသည်။ မည်သို့ဖြစ်စေ၊ . ဟံသာဝတီနေပြည်တော် နှောင်းခေတ် ဓမ္မစေတီနှင့် ဘုရင့်နောင်တို့လက်ထက် ထေရဝါဒ သာသနာသည် လွန်စွာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်း တောက်ပခဲ့သဖြင့် ရှေးဦးမဟုတ်စေကာမူ ခေတ်လယ် မြန်မာ သာသနာဝင်တွင် ဟံသာဝတီနေပြည်တော်၏ ရပ်တည်မှုမှာ အားရဖွယ် ကောင်းလှပေ၏။ ရခိုင်ဝေသာလီ သာသနာ ရခိုင်ဒေသလည်း ပျူနိုင်ငံတော်ကြီးများနှင့် ခေတ်ပြိုင် ပေါ်ထွန်း နေ ကြောင်း တွေ့ရှိရ၏။, မဇ္ဈိမဒေသနှင့် ပိုမို၍ ကူးလူးဆက်ဆံမှုများရှိခဲ့၏။ ဟိန္ဒူ ၊ မဟာယာနတို့နှင့်အတူ ထေရဝါဒလည်း ထွန်းကားခဲ့လေသည်။ နီတိစန္ဒြမင်း (၅၂၀-၅၇၅)၏ သာဝိတာ စတြီယာမည်သော မိဖုရား ကျောက်စာတွင် “ယေဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ ဂါထာနှင့်တကွ အလှူဒါန မှတ်တမ်း များ ရေးသားပါရှိရာ ထေရဝါဒ သာသနာပြု မင်းဆက်များလည်း များစွာ ရှိခဲ့ရပေလိမ့်မည်။ အေဒီ ၇၂၀-ခုနှစ်ထိုး အာနန္ဒစန္ဒြမင်း၏ ကျောက်စာတွင် ရှေးမင်း ဆက်ကြီးသုံးဆက် မင်းပေါင်း ၃၆-ဦး အမည်, နန်းသက်, ခုနှစ်နှင့်တကွ ပြဆို ထားရာ ထိုမင်းဆက်များကိုထောက်၍ ရခိုင်ဒေသ၌ ခရစ်မပေါ်မီ ၅၁၅-ဘီစီ လောက်ကပင် မြို့ပြ တည်ထောင်ပြီးဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရလေသည်။ ## PAGE 185 နှောင်းခေတ်ရေး ဓညဝတီ ရာဇဝင်၌ကား ပထမ ဓညဝတီတွင် ၂၆ ၆ ၆- ဘီစီခန့်က မာရှယုမင်း တည်ထောင်ခဲ့သော မင်းဆက် ၅၄၊ ဒုတိယ ဓညဝတီ တွင် ၈၂၅-ဘီစီမှ အေဒီ-၇ဂဂတိုင်အောင် မင်းဆက် ၅၃-ဆက် ရှိကြောင်း ဖော်ပြ၍ ယင်းမင်းဆက်မှာ တကောင်းနေပြည်တော်မှ သာကီဝင် ကံရာဇာကြီး တည်ထောင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထား၏။ ရခိုင်ဒေသတွင် ဝေသာလီသည် နိုင်ငံတော် တခုအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့၏။ ပင်းယ နေပြည်တော် တည်ခါနီး ကောင်းကင်မှ ကြွလာ၍ သာသနာပြုသော “ရှင်ဒိဗ္ဗစက် ရဟန္တာထွေး”သည် ဝေသာလီမှ ကြွလာသည်ဆိုသဖြင့် ရခိုင်ဝေသာလီ ဖြစ်မည်ဟု ယူဆရလေသည်။ ယင်းယူဆချက် မှန်ကန်ခဲ့သော် ရခိုင်ဒေသတွင် ပင်းယခေတ်အထိ အရိယာသူတော်ကောင်းများ အဆက်မပြတ် ပွင့်ထွန်းခဲ့သည် ဟု ဆိုရပေမည်။ ရှင်ဒိဗ္ဗစက်အကြောင်း သာသနာလင်္ကာရ၊ ဝံသဒီပနီတို့၌ရှု၊ ရဟန္တာ နှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ထူးများစာအုပ် ပင်းယခေတ်၌လည်း ကြည့်နိုင်ပါသည်။ ဝေ သာလီမှာ မြို့ဟောင်းမြို့၏ မြောက်ဘက် ၆ မိုင်ခန့်အကွာ၌ ရှိသည်။] သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံပြည် သာသနာ မြန်မာနိုင်ငံ ထေရဝါဒ သာသနာဝင်တွင် သာသနာတော်နှစ်- ၂၃၅ ခုနှစ် (တတိယ သံဂါယနာ)မှ စ၍ သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံပြည်သာသနာသည် အထူး ထင်ရှား တိုးတက်လာ၏။ သုဝဏ္ဏဘူမိနှင့်စပ်၍ သဘောကွဲလွဲမှုကား အနည်းအကျဉ်း ရှိနေခဲ့၏။ သံလွင်နှင့် ဧရာဝတီဖြစ်ခွဲဖြစ်သော တိုးမြစ်စပ်ကြား ပင်လယ်ကမ်း တဝိုက်သည် သုဝဏ္ဏဘူမိ ဖြစ်ကြောင်း ခေါမစာဘမ်းနှင့် တရုတ် ရာဇဝင်တို့၌ ဖော်ပြကြ၍ အာရပ်တို့ကမူ ဗင်္ဂလားဒေသ၏ အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်နယ်မြေ တခုလုံးကို ခြုံ၍ “ရွှေပြည်တော်-ရွှေမြေဒေသ-သုဝဏ္ဏဘူမိ” ခေါ်ဝေါ်ကြ၏။ (တရုတ် မှတ် တမ်းများ၌ “ကျင်လင်”ဟု ခေါ်သည်။) သထုံခရိုင် ဘီးလင်းမြို့နယ် ကေလာသတောင် တဝိုက်သည် ရှေးရာစုနှ များစွာကပင်လယ်ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုခေတ်က ပင်လယ်ကမ်းစပ်မှာ ယ အရက်သည်မ (ဟိုက်ကုလား)ရွာ ကေလာသခင်ခြေအထိဖြစ်၍ ယင်းအရက် ## PAGE 186 သည်မရွာနှင့် သထုံမြို့နေရာတို့မှ လေးမြား၊ ကျောက်ကြိုး စသော နိုင်ငံခြား သင်္ဘောများ၏ အပိုင်းအစများကို တူးဖော်ရရှိခဲ့ဖူးကြောင်း “ သထုံဒိစတြိတ် ဗားမား ဂေဇက်တီးယား' (၁၉၃၁)၌ ဖော်ပြထား၏။ ယင်းဂေဇက်တီးယား၌ သုဝဏ္ဏဘူမိနှင့်စပ်၍ ဤသို့လည်း မှတ်ချက်ပြုထားလေသည်။ " “အရှင်သောဏ, အရှင်ဥတ္တရတို့ သုဝဏ္ဏဘူမိသို့ သာသနာပြု ကြသည်ဟူသော အစဉ်အလာကို ငြင်းပယ်သူတို့၏ အကြောင်းပြချက် များမှာခိုင်လုံခြင်း မရှိပါပေ။ အသောကမင်းကြီး၏ ရည်ရွယ်ချက် မှာ သူ လက်လှမ်းမှီသမျှ နိုင်ငံတိုင်း၌ ဗုဒ္ဓသာသနာ ပြန့်ပွား ထွန်း ကား စေရန်ပင်ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်သောကြောင့် ဂရိကဲ့သို့သော နေရာ ဒေသ မျိုးကို သူသာသနာပြုရာ ဌာနအဖြစ် ရွေးချယ်ထားသေးရာ မြန်မာနိုင်ငံ ကဲ့သို့သော နေရာဒေသကို ခြွင်းချန်ထားခဲ့ခြင်းမှာ ယုတ္တိ မရှိပေ။” မဟာရာဇဝင်ကြီး (ပ-၂၄၉)၌ ဘုရား သက်တော်ထင်ရှား ရှိစဉ်ကပင် အသောက ဓမ္မရာဇာ မည်သော မင်းသည် သထုံဒေသ၌ မင်းပြုကြောင်း ပြဆို၍ သထုံရာဇဝင်သမိုင်းဟောင်းကမူ တိဿဓမ္မသီဟရာဇာမင်းဟု ပြဆို၏။ ထိုမင်းက နောင်တော်ဖြစ်သူ ဂဝံပတိထေရ်ထံမှ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် ပြုသော အခါ သွားတော် ၃၂-ဆူကို အနှစ်ခြောက်ဆယ်တိုင် ကိုးကွယ်ပူဇော်ရသည်ဟု ဆိုသည်။ မွန်မြန်မာ ရာဇဝင်များအလို သထုံမြို့ကို ဘီ-စီ ၁၇- ရာစုကပင် တည်ထောင်ခဲ့ သည်ဟု သတ်မှတ်ကြလေသည်။ အရှင်သောဏ, အရှင်ဥတ္တရတို့ သာသနာပြုကြစဉ် ဘီလူးများရန်ကို နှိမ်နင်းရကြောင်း အဋ္ဌကထာ နိဒါန်း၌ လာရှိ၏။ မွန်ရာဇဝင်နှင့် ကလျာဏီ ကျောက်စာတို့၌လည်း သထုံပြည်ကို ရုက္ခပုရ(ရေဘီလူးနိုင်ငံ)ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ဘီးလင်းမြို့နယ် ဇုတ်သုတ်ရွာ ထီးဆောင်း ဘုရားကို ဘီလူးများတည်ကြောင်း၊ သံလွင်မြစ်ဝ၌ ယခုတိုင် ဘီလူးကျွန်းဟူ၍ ရှိနေကြောင်းတို့ကို ထောက်ဆ၍ လည်းကောင်း၊ တဖန် ခေါမ ပထဝီပညာရှင် တော်လမီက “ဗေစင်ဂ” ခေါ်သော မုတ္တမကွေ့ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတလျှောက်တွင် အရပ်ပုကွဲ၍ ဆံပင်လိပ်၊ နှာခေါင်း ပြား၊ တုတ်ခိုင်သော (ဩစတြေလျှက်နွယ်)လူများ နေထိုင်ကြသည် ဟူသော အဆိုကို ထောက်ဆ၍လည်းကောင်း၊ဒုက္ခသ=ရက္ခ ိသိ=ရေဘီလူးများ အန္တရာယ် နှိမ်နင်းခဲ့ရသည်မှာ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း(ဝါ) သထုံသည်ပင် မူလ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အများစုက လက်ခံ ယုံကြည်ထားကြ၏။